Ölüm Hak, Dijital Miras Helal

Hayatımızın gündelik akışının çok önemli bir kısmını artık internet ortamında geçirmekteyiz. Öyle ki bu durum, birbirine paralel yürüyen hayatlar kurgulamamıza, yönetmemize ve deneyimlememize sebep oluyor. Bir gerçek hayat var; doğumdan başlayan, ilk adımların atıldığı, anne, baba, kardeş, arkadaş, eş, dost edinilen; ayakları somut olarak yere basan ve bu gerçekliği anlamlandırmaya çalışan, havayı koklayan, yemeğin tadına varan, sevgiyi, acıyı, hüznü, aşkı, meşki gerçekte yaşayan, yaşatan; maddi ve manevi varlığın geliştiği, bireysel kimliğin oluştuğu hayat… İşte bu gerçek hayat!

Bir de bu gerçek hayata paralel olarak oluşturulan dijital hayat var; internetin hayatımıza girip kök salmasıyla yeni bir yaşam alanına dönüştürdüğümüz; kişisel videoların, fotoğrafların, kişiye ait tüm özel bilgilerin, çeşitli sosyal medya hesapları vasıtası ile paylaşıldığı bir alan. Masmavi denizlerin en berrak kısmından derin karanlıklarına doğru yüzen sürü gümüş balıkları gibi, nereye doğru gittiğinin bilinmezliğinde, somut dünyamızdan yönettiğimiz; ancak hakiki kimliğimizi yansıttığımız su götürmez gerçekliğin sınırında oluşturduğumuz hayat… İşte bu da dijital hayat!

Dijital Miras Türk Hukukunun Neresinde?
Bugün günlerden miras hukuku ama gerçek hayatta olan değil paralel hayatta kendini gösteren dijital miras hakkı ve hukuku diye nitelendireceğimiz, yasal zeminde karşılığı henüz bulunmayan ve fakat günden güne artan ihtiyaç sebebi ile yasal bir düzenleme ile kanunda yerini alması gereken bir hak: Dijital Miras Hakkı.

Hayatı yaşanılır kılan düzen kurallarının temeli hukuk kurallarıdır. Kişilerin hak ve yükümlülüklerini belirleyen, bu hakları nasıl kazanacağından, ne şekilde kullanacağına, kime ne yolla devredeceğinden bu haklarından nasıl vazgeçeceğine kadar; yaşam süresince ve yaşam sona erdikten sonra bile hayatın her anına dokunarak bu alanları düzenleyen kuralları, yazımızın konusu olan miras hakkını 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu 495. Maddesi ve devamında hüküm altına almıştır. Kanun, kişinin malvarlığının ölümden sonra yasal mirasçılara intikalini, vasiyeti, miras sözleşmesi gibi konuları düzenlemektedir.

Burada öncelikle malvarlığı ile ne kastedilmekte onu anlamamız gerekmektedir. Gerçek hayattaki malvarlıklarımız maddi ve manevi varlıklarımızı ifade eder. Maddi varlıklarımız; gayrimenkul ve menkul mallar, borsa yatırımları, tahviller, hazine bonoları, banka hesaplarındaki bakiyeler, tarihi eser, kitap, cd, pul koleksiyonları gibi maddi değeri olan ve paraya çevrilebilen varlıklardır.

Manevi malvarlıklarımız; 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında değerlendirebileceğimiz haklardır. Eser olarak nitelendirebileceğimiz edimler belli şartları taşıdığı takdirde miras olarak bırakılabilecektir. Şöyle ki; Kanun burada manevi haklar ve mali haklar olmak üzere iki türlü bir değerlendirme yapmaktadır. Fikir ve sanat eseri üzerinde mevcut olan manevi yetkiler kişiye sıkı sıkıya bağlı olduğu için, kişinin ölümünden sonra miras bırakılamayacak, terekede yer almayacak ancak eser sahibinin iradesi ile veya Kanunda öngörülen şartlarla yakınlar ve üçüncü kişiler tarafından kullanılabilecektir.

Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 63. Maddesinin 1. Fıkrası ile mali hakların tamamı ise miras bırakılabilecektir. Bu işlemlerde Türk Medeni Kanununun 495. Maddesi ve devamı hükümlerine göre hareket edilecektir. Mali hakların mirasla kazanılmasında, eser veya mali hak sahibinin vasiyet etmiş olması ve terekede bu mali hakkın yer alması şartı vardır. Eser veya mali hak sahibi hayatta iken mali haklarını kısmen veya tamamen devretmiş olabilir, bu sebeple mirasa konu olacak olan mali hak geriye kalan kısım kadar hüküm ifade edecektir. Mali haklar miras yolu ile geçtiği takdirde Türk Medeni Kanununun 640. Maddesinin 3. Fıkrası uyarınca bir temsilci atanmış olsa da bu temsilci söze konu haklar için yapacağı işlemlerde mirasçıların ortak kararını almak zorunda kalacaktır.

Dijital Malvarlıklarımız
Dijital malvarlıklarımızı takdim edecek olursak; takipçi sayısının fazla olması itibariyle değeri yüksek Facebook, Twitter, Instagram, Lınkedin, gibi sosyal ağ hesapları, belli bir içeriği olan alan adları, web siteleri, oyunlarda karakterlerin ileri bir düzeye kadar çıkarılmış olması ile kazanılan oyun hakları, dijital video ve müzik arşivleri, iTunes Match, Cloud Player, Spotify gibi müzik ve video servislerindeki üyelik hakları, henüz paylaşıma verilmeyen kişisel videolar, fotoğraflar ve bunlardan kaynaklı telif hakları, konumların bildirilmesi ile mekânlarda bırakılan izler, Bulut hesabında saklanan tüm veriler, Bitcoin gibi dijital değerleri sayabiliriz.

Dijital hayatın çeşitli alanlarında edinilen bu kazanımlar, maddi olarak değerlenmeleri itibari ile günden güne dikkati çekmektedir. Özellikle anlamalı ve belli bir içeriği olan jenerik alan adlarının yüksek fiyatlara satılması, kaliteli içerik ve servis bulunduran internet sitelerine şirketler tarafından büyük meblağlar ile yatırım yapılması, oyun karakterlerinin geliştirilip açık artırma yoluyla satılması ve bazı oyun haklarının çeşitli ücretler mukabilinde el değiştirmesi hususları, Dijital mülkiyet hakkı kavramının literatüre girmesi ihtiyacını ortaya çıkarmaktadır.

Gerçek hayatımızda, somut düzlemde var olan malvarlıklarımız için miras hukuku anlamında yürürlükteki hukuki düzenlemelerimiz ile çözüm geliştirebilmekteyiz. Ancak şu aşamada üzerinde dikkatlice durulması gereken dijital hayatımızda oluşturduğumuz dijital malvarlığının miras niteliğini haiz olup olmaması hususudur. Bilgi teknoloji çağının geldiği noktada bu problematiği her geçen gün daha fazla sorgulayacak, üzerinde tartışacak ve çözüm önerileri geliştirmeye çalışacağız. Güncel mevzuatımız gerçek hayattaki kişilerin malvarlığının mirasçılarına ne şekilde intikal edeceğini düzenlemiş olup, günümüz teknolojisinin bu denli hızlı bir şekilde dönüşüme uğradığı döneme ayak uyduramamış, dijital malvarlığı ile ilgili herhangi bir düzenleme henüz gerçekleşmemiştir.

Gerçek hayatımızı ve dijital hayatımızı korumak yasalar ile gerçekleşecek olup; genelden özele doğru bir koruma Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile başlamaktadır. Türk Medeni Kanunu, Türk Ceza Kanunu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve kişisel hakları ve verileri koruyan Türkiye’nin taraf olduğu diğer sözleşmeler ile beraber bir nevi kalkan oluşturulmaktadır. Bunlara ek olarak Kişisel Verilerin Korunması Hakkında Kanun Tasarısının kanunlaşması ile dijital hayatımızı, bu paralel yaşam alanında paylaşılan verilerimizi güvence altına alan hükümler düzenlenmiştir. Kanun sonrasında dijital mülkiyet ve dijital miras kavramlarının literatüre girmesi ve alt metinlerinin oluşturulması ve bu alanda da yasal çalışmaların yapılması gerekmektedir.

Uluslararası Hukukta Dijital Miras
Kişinin yaşarken sahip olduğu dijital hayatı ve bu mecrada varlığını gösterdiği her alanın kendine ait anahtarı mevcut olduğundan, sadece şahsın bildiği bu bilgilerin öldükten sonra yasal mirasçılarına geçip geçmemesi sorunsalı ortaya çıkmaktadır. Çünkü ne demiştik yazımızın en başında gerçek hayatımızın paraleli olan ve fakat su götürmez gerçeklikle çelişme sınırında yaşanan hayat dijital hayattı. Burada ölen kişinin öldükten sonra bile bilinmesini istemediği veya özellikle öldükten sonra bilinmesini istediği hususların varlığı söz konusu olabilmektedir. İşte bu sebepledir ki uluslararası alanda dijital miras yönetimi yapan şirketler kurulmuş olup; kişinin henüz hayattayken tüm bu dijital verilerinin kayıt altına alınıp ölümünden sonra yakınlarına teslim edilmesi ile birçok karışıklığı önlemiş olmaktadır. Aşağıda bu yeni girişimleri ve diğer dijital araçların uygulamalarını inceleyelim:

Cirrus Legal; ölen kişilerin dijital yaşamını sürdürdüğü siteleri, bu sitelerdeki kullanıcı adları ve şifrelerini ölen kişinin istediği kişilerle paylaşmaktadır.
Legacy.com; kullanıcılarına öldükten sonra gönderilmek üzere e mail yazmalarına, fotoğraflar, videolar veya ses kayıtları göndermelerine olanak veren hizmetler sunmaktadır.
LivesOn; öldükten sonra bile tweet atmayı, facebook statüsünü yenilemeyi, veya bloglar yazmayı mümkün kılmaktadır.
Dead Social; kişi öldükten sonra, önceden yazdığı dijital mesajların yayınlanmasını sağlamaktadır.
i-Croak; bu uygulama ile ölmeden önce dijital malvarlıkları için koruyucu ve vasi seçilmekte, seçilen kişiye özel bir kullanıcı adı ve şifre tanımlanmakta, bu kişi ancak dijital mirası bırakan kimsenin ölüm belgesi doğrulandığında bu kullanıcı adı ve şifresine erişebilmektedir. Buna ek olarak da ölen kişinin gizli kalmasını istediği bilgileri de ölüm halinde otomatik olarak silmektedir.
if I die; ölümden sonra facebook arkadaşlarına kişisel bir mesaj bırakma imkanı vermekte ve video veya metinden oluşan mesajı, ölümünü onaylayacak 3 güvenilir şahıs ile onaylanması durumunda bu mesaj otomatik olarak yayınlamaktadır.
Deathswitch; siteyi belli aralıklarla ziyaret etmediği takdirde öldüğü varsayarak kişinin öldükten sonra paylaşılmasını istediği mailleri önceden tanımladığı kişilere göndermektedir.
Legacy Locker; dijital alandaki tüm verileri yasal mirasçılara devretmektedir. Ölen kişinin belirlemiş olduğu kişiye tüm şifreler verilmekte, talep etmesi halinde e-postalar da gönderilmektedir.
Google; Inaktif hesap yöneticisi ile kullanıcıların öldükten sonra hesaplarını kullanamadıkları bu durumda, hesaplarını nasıl yöneteceklerine dair hayattayken verdiği 3,6,12 ay gibi süreli seçeneklerle hesaba girilmediği takdirde sistem kendi kendini sonlandırabilmektedir. Google, gmail, android veya internet geçmişi gibi birçok farklı kanaldan kişinin tamamen inaktif olup olmadığını kontrol etme mekanizmasını işletmektedir.
Gmail; mirasçıların hesaba erişebilmesi ancak bir mahkeme kararı ile olmaktadır. Hesabın kapatılması talebi ise ölüm belgesinin ve vekâletnamenin e mail veya faks yolu ile sunulmak suretiyle yapılmaktadır. Ölen kişi 18 yaşın altındaysa doğum belgesinin de ek olarak gönderilmesi gerekmektedir.
Facebook; kullanıcı hesaplarını mahkeme kararı olmadan yasal mirasçılar ile paylaşmamakta ve ölen kişinin yakınlarına ya hesabın kapatılmasını ya da hesabın bir anma sayfasına dönüştürülmesi seçeneklerini sunmaktadır.
Yahoo; kişinin özel hayatının gizliliğini ihlal etmesi sebebi ile öldükten sonra hesabın dondurulması işlemini gerçekleştirmekte ölenin yakınlarının bu konudaki taleplerini ölümle hesabın son bulduğu gerekçesi ile hiçbir bilgiyi paylaşmamaktadır.
Hotmail ve AOL; resmi ölüm belgesi ibraz edildiği takdirde mirasçılara erişim hakkı sağlayabilmektedir.

Yukarıda görüldüğü üzere uluslararası hukukta da dijital mirasın yasal mirasçılara diğer malvarlıkları gibi intikali hususu açıkça düzenlenmemiş olup, kurulan şirketler ile yalnızca vasiyeti meşrulaştırma yoluna gidilmektedir.

Ne Yapmalı?
Hukukumuzda dijital miras hususunun mevzuatlarımızda düzenlenmesi için gerekli çalışmalar yapılırken maddi değeri haiz dijital varlıkların önemini yukarıda arz ve izah etmeye çalıştık. Buna ek olarak şu hususun da altını çizmek gerekmektedir: Miras bırakanın hayattayken iletişimde olduğu 3. şahıslara ait gizlilik değeri olan bilgilerin varlığı sebebi ve bu hakların korunması büyük önem taşımakta olduğundan, kişilik haklarına zarar vermeden hareket etmek ve hassasiyetle bu hakları koruma altına almak gerekmektedir. Mahkemelerimizde bu durumun bir dava konusu olduğunu varsayarsak davaya atanacak yeminli bilirkişilerin alanında uzman kimselerden seçilmesi şart olmalıdır. Bu yeminli bilirkişilerden 3. şahısların gizliliğini ihlal etmeden profesyonel yöntemlerle titizlikle çalışmaları ve gizliliğe ilişkin içeriğin silinmesini veya bu içeriğe erişilmesinin engellenmesi için karar verilmesi yönünde raporlarını oluşturmaları beklenecektir.

Tüm bu anlatılanlar doğrultusunda; dijital mirasımızı bırakırken nasıl ki vasiyet hazırlarken yazıya dökmek esas ise aynı şekilde, tüm internet hesaplarınızın, internet üzerinden kullanılan tüm hizmetlerde en son ve güncel kullanıcı adı ve şifrelerinizin dökümünü yaparak erişilmesine kolaylık sağlayabilir, kim tarafından erişilmesini istiyor veya kimsenin erişmesini istemiyorsanız bunu belirten isteklerinizi açıkça yazıya dökmelisiniz. Prosedürlerle uğraşmasını istemediğiniz sevdikleriniz için bir an evvel bunu yapabilirsiniz, yani şimdi!

Ve son olarak…
Bugünün nesli, büyüklerinin falanca ilçede bir ev, filanca semtte bir arsa almış veya alamamış olmalarının derdi ile yaşarken; gelecekte “birkaç bin daha bitcoini olsa idi ya rahmetli pederin” veya “bir alan adı alınmaz mıydı dedeciğim”, diyecek bir jenerasyonun ayak seslerini duysalar ne iyi olurdu…

Neler göreceğiz, neler duyacağız daha?
Yaşayacağız…

Av. Gamze Güler Demirel
Marmara Belediyeler Birliği, Hukuk İşleri Koordinatörü


Kaynaklar:

  1. Bilal Eren, Dijital Miras
    https://www.youtube.com/watch?v=79DpO-2naoQ
     
  2. Burcu Burtul, Medeni Kanun’da Bir Yasal Boşluk: Sanal Miras, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi
    http://ab.org.tr/ab13/bildiri/240.doc
     
  3. Nebi Garcı, Dijital Cenazelerin Akıbeti
    http://www.nebigarci.net/etiket/dijital-miras
     
  4. Serkan Eskalen, Dijital mirasınızı kime bırakacağınızı hiç düşündünüz mü?
    http://www.serkaneskalen.com/dijital-miras/ 
  5. M. Gökhan Ahi, Dijital varlıklar miras olarak bırakılabilir mi?
    https://gokhanahi.com/2012/09/15/dijital-varliklar-miras-konusu/ 
  6. Hr Pozitif, Dijital vasiyetiniz hazır mı?
    http://hrpozitif.net/88-dijital-vasiyetiniz-hazirmi.html
     
  7. Timur Sert, Dijital Miras Peşindeyiz
    http://www.sabah.com.tr/yazarlar/pazar/sirt/2015/05/31/dijital-miras-pesindeyiz
     
  8. Dijital Miras Tartışması
    http://www.hukukihaber.net/dinlence/dijital-miras-tartismasi-h27205.html
Bu Gönderiyi Beğendin mi?
  • Fascinated
  • Happy
  • Sad
  • Angry
  • Bored
  • Afraid

Son Yorumlar